Một căn nhà bị bỏ hoang ở Yên Hợp (Minh Hóa, Quảng Bình)
Kỳ I: Xa lắm Mò O…
Kinh nghiệm của vô vàn những chuyến đi trên vùng rừng núi khuyên chúng tôi muốn nắm thông tin rõ nhất chỉ có liên hệ thẳng với đơn vị Bộ đội Biên phòng đóng trên địa bàn. Mới về nhận nhiệm vụ ở đồn chưa lâu nhưng Thiếu tá Phạm Xuân Diệu - Đồn trưởng Đồn Biên phòng 585 - tỏ ra nắm khá vững về những số liệu liên quan đến đồng bào Rục cư trú trên địa bàn đơn vị mình quản lý. Anh cho biết đồng bào Rục định cư tại ba bản: Ón, Mò O Ồ Ồ và Yên Hợp trên địa bàn hiện có chưa đầy 150 hộ với gần 500 nhân khẩu, 100% thuộc diện... hộ đói.
Điều này thì không lạ. Chính sự đầu tư ồ ạt theo hướng cần gì cho ấy đã nảy sinh tính cách ỷ lại của đồng bào tộc người Rục. Điều đáng quan ngại là cơ chế ấy kéo dài quá lâu, trong khi những nghiên cứu của các nhà khoa học về tập tục, quan niệm sống của tộc người Rục lại ít được chú ý đến. Sự ỷ lại đó có tận mắt chứng kiến mới thấy tác hại lớn đến thế nào, không chỉ ở riêng miếng cơm manh áo, nơi ở. Chúng tôi rẽ vào ngôi nhà của Hồ Lường ở bản Yên Hợp, nằm ngay trên trục đường đi vào bản Mò O Ồ Ồ, cách đồn Biên phòng không xa lắm. Trong căn nhà cấp bốn được Nhà nước xây cấp cho là một cảnh tượng đau lòng: Vợ Hồ Lường nằm rên rỉ với đôi chân bị ngã gẫy đã có dấu hiệu hoại thư; hai đứa bé con đang ngước cặp mắt sợ sệt chờ bố chúng vét cho chút Bồi (thức ăn chính của người Rục, được làm từ bột sắn trộn với bột ngô, hấp lên) cuối cùng trong cái xoong nhôm méo mó.
Lớp trẻ bản Yên Hợp được ở trong nhà kiên cố do Nhà nước xây, nhưng quẩn quanh trong nhà, không chịu học nghề làm ăn
Tôi hỏi Lường làm nghề gì, anh ta ngơ ngác, nghĩ một lúc rồi bâng quơ: Đi rừng. Một lúc lại nói: Làm thuê. Cũng không hiểu làm thuê cái gì và ở vùng đất mà gần như ai cũng nghèo như nhau thế này thì ai thuê anh ta? Hỏi sao không đưa vợ lên trạm y tế (chỉ cách đấy khoảng 2 km đường nhựa), Lường cũng ngơ ngác không trả lời được. Anh ta chỉ có mỗi một việc là hàng ngày đứng dựa cửa ngóng cán bộ đến cứu đói, hoặc đến khám bệnh. Với Hồ Lường, và hàng chục hộ dân khác mà tôi tình cờ thấy ở các ngôi nhà dọc đường, nỗi sợ hãi, bất lực và phó mặc cuộc sống cho người khác giống như cái cảnh hơn nửa thế kỷ trước người Rục đứng bên cửa hang đá nhìn ra đại ngàn thâm u. Tư duy sống văn minh hầu như chưa hiện hữu. Đổi thay cho đồng bào Rục quá chậm so với thời gian 50 năm đằng đẵng định cư.
Đã có nhiều năm công tác tại đơn vị, trung tá Vũ Đình Tứ - Chính trị viên - trầm ngâm: “Năm 2009 là tròn 50 năm đồng bào tộc người Rục được lực lượng bộ đội biên phòng mình tìm thấy trong vùng rừng Phong Nha - Kẻ Bàng và giúp đỡ trở lại với cộng đồng. Chừng ấy năm, tính ra đã gần ba thế hệ định cư, Nhà nước đã có biết bao chương trình đầu tư phát triển kinh tế cho bà con, vậy mà phần đông vẫn chưa biết cách làm ăn, vẫn nhiều người bỏ nhà mà Nhà nước xây cho để vào rừng ở trong hang đá. Chuyện đó rất đáng buồn, rất nhức nhối mà chúng tôi nghĩ chẳng nên giấu các anh làm gì. Tất cả chúng ta cần phải biết, biết để chung tay tìm cách giúp đỡ đồng bào”.
Một gia đình ở bản Mò O Ồ Ồ: Nhà hay lều?
Cách diễn đạt của người sĩ quan ấy cho tôi thấy một ẩn ý: Cá chúng ta đã đưa rồi, cần câu cũng đưa nữa rồi; đừng để họ bẻ cần câu để nướng cá nữa... Thì thực tế là một minh chứng rất rõ nét đấy thôi. Sau 50 năm rời hang đá, cuộc sống của đồng bào Rục đến nay vẫn trông chờ chủ yếu vào sự trợ cấp của Nhà nước, không chỉ là cái nhà để ở mà từ manh áo cái quần để mặc, lương thực để ăn.
Đến bây giờ, biện pháp canh tác chính vẫn là làm nương, rẫy; thức ăn chính vẫn là ngô và sắn. Vài hộ gia đình bên ngoài có vẻ khá giả, thực tế khá nhất cũng chỉ có thể tự túc lương thực được khoảng chín tháng là đứt bữa. Tuy vậy, số này chỉ đếm trên đầu ngón tay, còn lại hầu hết các hộ đều trông chờ vào lương thực cứu đói của chính quyền. Trông chờ quanh năm, chứ không phải chỉ vài ba tháng giáp hạt. Khi đi thực tế tại các bản, cuộc sống của đồng bào nơi đây đã nói lên nhiều điều rất đáng quan ngại.
Bản Ón nằm ở trung tâm xã là khá hơn cả, và cũng là nơi tập trung của hầu hết các hộ gia đình khá nhất trong 3 bản người Rục ở Thượng Hoá. Bản Yên Hợp cho tôi cái chông chênh của một người ăn không đủ bữa; nhưng đến như Mò O Ồ Ồ thì thật sự chỉ mang lại một cảm giác xót xa và không khỏi khiến tôi liên tưởng đến cuộc sống của đồng bào cách đây khoảng 20 năm về trước. Hầu như trong mỗi căn nhà, nếu có thể gọi những túp lều rách nát chẳng khác lều chăn vịt đó là nhà, đều rỗng như nhà thằng ăn mày.
Nếu chỉ đến bản Yên Hợp, vào những căn nhà gạch nhỏ Nhà nước xây cho, thấy bên trong chẳng có gì ngoài những vật dụng thiết yếu như giường, bộ xoong nồi, chiếc cối giã ngô, tôi đã vội cho đó là nghèo quá. Đi sâu vào hẻm núi, lội qua con đường mòn lầy lội vào đến Mò O Ồ Ồ thì thật sự mới thấy ngay cả cái mức “nghèo” như ở Yên Hợp thì người dân bản Mò O Ồ Ồ cũng còn lâu lắm nữa mới vươn tới được. Cái đói hằn sâu trên những gương mặt sạm đen, khắc khổ của mỗi người Rục tôi gặp.
Mò O Ồ Ồ chỉ cách trung tâm xã chừng 4 km, cách đồn biên phòng chưa đầy 1 km nhưng đó là một đoạn đường rất đáng nhớ, nhất là đối với một thành viên nữ trong đoàn chúng tôi. Thực tế, cái khoảng cách về địa lý và sự khó khăn của con đường chỉ là một phần, cái đáng nói hơn là khoảng cách về sự phát triển sao quá xa vời, dù khách quan thì ngay bản Ón chứ chưa nói tới Yên Hợp, “sự phát triển” còn xa lắm mới so được với một bản vùng sâu có điều kiện kinh tế trung bình yếu ở miền núi phía Bắc.
(còn nữa)
Mai Thành Chung
Những hình ảnh quen thuộc trong bài viết đã làm tôi nhớ lại cùng QBO đến với Thượng Hoá trong chương trình MĐÂN
cám ơn tác giả
